De advocatuur ligt in toenemende mate onder een maatschappelijk en politiek vergrootglas. Tegelijkertijd blijft de rol van advocaten als poortwachters van de rechtsstaat essentieel. Uit de twaalfde voortgangsrapportage over de versterking van het toezicht op de advocatuur blijkt dat er grote stappen zijn gezet in professionalisering, maar dat de druk op de naleving van complexe regelgeving zoals de Wwft en internationale sancties toeneemt. Het College van Toezicht (CvT) pleit voor een verdere verschuiving naar preventief, risico-gestuurd toezicht om de integriteit van de beroepsgroep te waarborgen.
Striktere naleving van anti-witwasregels
Een kernpunt in de rapportage is de controle op de naleving van de Wet ter voorkoming van witwassen en financiering van terrorisme (Wwft). Lokale dekens houden toezicht op de naleving van deze regels. Zo moeten zij voorkomen dat advocaten onbewust betrokken raken bij criminele geldstromen. De uitdagingen op dit gebied worden groter door het nieuwe Europese Anti-Money Laundering (AML)-pakket, dat in mei 2024 is goedgekeurd. Dit pakket breidt de verplichtingen voor advocaten uit, onder meer wat betreft de identificatie van de uiteindelijke belanghebbenden (UBO’s) van cliënten. Hoewel de nieuwe Europese AML-toezichthouder (AMLA) niet direct toezicht houdt op advocaten, zal de indirecte impact op de beroepsgroep aanzienlijk zijn.
Nieuwe rol bij internationale sancties
Naast de bestrijding van witwassen wordt de poortwachtersfunctie van de advocaat verbreed naar het toezicht op internationale sancties. Het wetsvoorstel voor de nieuwe Wet internationale sanctiemaatregelen legt een grotere verantwoordelijkheid bij de dekens om toezicht te houden op de naleving van sancties door advocatenkantoren. Het CvT krijgt de taak om hiervoor beleidsregels op te stellen. Dit moet ervoor zorgen dat kantoren deze maatregelen – die bijdragen aan vrede en mensenrechten – effectief uitvoeren.
Van repressief naar preventief toezicht
Hoewel het CvT constateert dat het toezicht steeds effectiever wordt, signaleert het college dat de nadruk nog te vaak ligt op repressief toezicht na incidenten. Bij de financiële poortwachtersrol werkt risico-gestuurd toezicht al goed. Het college wil deze methode nu ook breder inzetten buiten het financiële domein. Preventief toezicht stelt dekens in staat om risico’s eerder te signaleren en adresseren, wat cruciaal is voor de rechtsgelijkheid en het maatschappelijk vertrouwen. Het college benadrukt dat uniforme werkwijzen en registratie tussen de verschillende arrondissementen hierbij noodzakelijk zijn.
Toekomst: Een onafhankelijke toezichthouder
Ondanks de geboekte voortgang kent het huidige stelsel een structureel probleem: het gebrek aan onafhankelijkheid. De dubbelrol van dekens, die zowel bestuurder als toezichthouder zijn, kan de schijn van belangenverstrengeling wekken. Daarom steunt het CvT de plannen van de staatssecretaris voor Justitie en Veiligheid om het toezicht onder te brengen bij een nieuwe Onafhankelijke Toezichthouder Advocatuur (OTA). Deze transitie moet de onafhankelijke blik van buiten verankeren en de effectiviteit van de advocatuur in haar rol als poortwachter voor de toekomst veiligstellen.
