Evaluatierapport Huis voor klokkenluiders: Toch een burcht voor melders van misstanden?

24 juli 2020
Kennisbank

Caroline Raat

In Justitiële Verkenningen (2013) vroeg ik mij af of het Huis voor klokkenluiders een ‘veilig toevluchtsoord’ zou kunnen worden, en concludeerde dat het toenmalige wetsvoorstel – de huidige wet – het Huis geen taken of bevoegdheden om benadeling van melders te kunnen voorkomen. Dat is echter wel langdurig gecommuniceerd door de initiatiefnemers, met als gevolg teleurstelling bij melders. Dit artikel schrijf ik naar aanleiding van wat onderzoeksbureau KWINK in zijn recente rapport hierover heeft geschreven. Vervolgens beschrijf ik welke juridische instrumenten er in de gewijzigde wet opgenomen zouden moeten worden om het benadelingsverbod op een laagdrempelige manier te kunnen inroepen. Volgens KWINK is in de huidige Wet Huis voor klokkenluiders (WHvk) wel een benadelingsverbod opgenomen middels aanpassing van diverse arbeidswetten (rapport, pagina 14). De praktische afdwinging ervan is complex: de melder die zich benadeeld voelt, moet het verbod inroepen bij de rechter. Dat is een enorme drempel: het kost griffierecht, de meesten zullen kostbare rechtsbijstand nodig hebben, en het duurt dusdanig lang dat de schade al is aangericht voordat een rechter zelfs maar een blik op de zaak heeft kunnen werpen. Zelfs bij een kort geding laat een zitting toch al snel een dikke maand op zich wachten. Bovendien zal een rechter ‘juridisch kijken’, terwijl benadeling in de vorm van isolatie, pesten en als ‘regulier’ gepresenteerde arbeidsrechtelijke maatregelen als overplaatsing of slechte beoordeling zich slecht lenen voor een formele rechterlijke toets. 

Het huidige probleem dat de bewijslast van benadeling op dit moment volgens rechters bij de benadeelde werknemer ligt, wordt opgelost door de ‘omkering van de bewijslast’ volgens de Europese Klokkenluidersrichtlijn, die binnenkort moet worden geïmplementeerd. Momenteel is het voor werknemers onmogelijk om deze benadeling aan te tonen. Geen enkele werkgever zal immers zo eerlijk zijn om tegen de rechter te erkennen dat iemand wordt ‘weggewerkt’ omdat hij een melding heeft gedaan. Er wordt altijd een andere reden (disfunctioneren, geschillen, ziekte) opgegeven, en de rechter gaat daar vrij gemakkelijk in mee.

Volgens mij verdient het concept van het Huis, zoals geformuleerd in zijn toekomstvisie en jaarverslag, van een ‘klokkenluidersbrief’ wettelijke uitwerking. Momenteel is de status ervan niet duidelijk. De brief zou mogelijk een bestuursrechtelijk besluit kunnen zijn, omdat er sprake is van een ‘statustoekenning’, ‘kwalificatie van een mededeling’ of ‘bestuurlijk rechtsoordeel’. Dat zou betekenen dat degene die de brief niet krijgt, hiertegen volgens de regels van het bestuursrecht op een laagdrempelige kan opkomen, en de werkgever die vindt dat de brief onterecht aan de melders is verstrekt, ook.

Als de klokkenluidersbrief, waarin staat dat de melder valt onder het regime van het benadelingsverbod, in de wet wordt verankerd, is de juridische status ervan duidelijker. De wetgever moet bepalen of hij er een besluitstatus aan wil hechten, of juist niet. Of de bezwaar- en beroepsmogelijkheden ertegen uitsluiten, zodat er niet tegen kan worden opgetreden. Daarbij – of los daarvan – is het wenselijk dat het Huis het benadelingsverbod op grond van een zogeheten bestuursrechtelijke handhavingsbevoegdheid kan afdwingen met een last onder dwangsom of zelfs een bestuurlijke boete.

Degene die een klokkenluidersbrief heeft ontvangen, kan indien hij toch slachtoffer wordt van benadeling aan het Huis vragen om een verbod op te leggen daartoe aan de werkgever, de last om eventuele maatregelen terug te draaien, onder ‘dreiging’ van een dwangsom: voldoet de werkgever niet, dan gaat hem dat geld kosten.

Een probleem dat aandacht verdient, is dat volgens de Europese klokkenluidersrichtlijn (en ook de huidige wet) ook interne melders beschermd worden tegen benadeling, en dat ook voor hen de omgekeerde bewijslast geldt. Zij hebben echter (nog) geen klokkenluidersbrief. Ook zij zouden volgens mij wel recht moeten hebben op ‘handhaving’ door het Huis: worden zij benadeeld, dan kunnen zij volgens het bestuursrecht een verzoek daartoe doen. Het feit dat dit mogelijk is, zal al helpen om zich staande te houden in een organisatie dat geen goede meldcultuur heeft.

Onderzoek naar mogelijke benadeling van melders (bejegeningsonderzoek) past hier heel goed bij: het Huis ontwikkelt zich als deskundige bij uitstek juist op dit gebied. Dat is hard nodig. Volgens het rapport meldt slechts een van zes respondenten dat de werkgever de werknemer correct had bejegend (rapport, pagina 19). Het past ook goed bij de taak van preventie en bevorderen van integriteit. Immers, als misstanden (die zich altijd zullen blijven voordoen) door de eigen organisatie goed worden opgepakt, zullen er minder meldingen hoeven worden gedaan.

Onderzoek naar misstanden zelf zal vooral door bestaande instanties als politie en inspecties moeten worden opgepakt – hiervoor zullen wel meer middelen moeten worden vrijgemaakt. Het Huis kan fungeren als ‘hub’ of ‘loket’: meldingen komen hier binnen en worden doorgezet naar de meest geëigende plek. Het Huis kan hiernaar (ook) onderzoek doen, maar zich daarbij meer richten op de vraag hoe misstanden in organisaties konden ontstaan, en hoe zij voorkomen kunnen worden. De vraag of sprake was van een misstand, wordt elders beantwoord. Als bij het Huis bescherming, preventie en kennisontwikkeling centraal komen te staan, kan dit tegelijk de lastige discussie over hoe ver adviseurs kunnen gaan bij het helpen van mogelijke melders slechten.

Het Huis zal op deze manier de beschermde burcht worden die melders vaak zo hard nodig hebben.

De auteur, Mr. dr. Caroline Raat, is oprichter van het platform Onafhankelijk Onderzoekers bij denktank De Buitenkamer en auteur, docent en adviseur op het gebied van recht en integriteit, mensenrechten en goed bestuur en blogger op het Risk & Compliance Platform Europe.



Plaats uw reactie

Your email address will not be published. Required fields are marked *