https://pixabay.com/

De kosten van corruptie en financiële misdaad en de CPI-Corruption Perceptions Index 2018 (Deel 1)

11 januari 2019

Michel van Hulten

Dit artikel, bestaande uit twee delen, gaat niet / nauwelijks over de politieman die wat toegestopt krijgt om jou een bekeuring te laten ontlopen, niet over de medisch assistent die ervoor zorgt dat je met voorrang op de wachtlijst komt om een bed en een behandeling te krijgen, niet over de gerechtsdienaar of griffier die zorgt dat je zaak van de rol verdwijnt. Wel zal ik laten zien dat een groot aantal van dergelijke betalingen van steekpenningen, samen ook wel totaliseren in aanzienlijke bedragen. Een piramidespel waarbij de kleinste man onderaan de ladder een klein bedragje vangt, daarvan een (klein) deel aan zijn chef betaalt, die ook weer wat doorschuift naar zijn chef. Zoals regendruppels een beekje voeden, komen al die betalingen dan mooi samen in een brede rivier van veel corruptiegeld voor de bovenbazen. Maar de echt grote zaken waarbij de bovenbazen in één klap zich honderden miljoenen toe-eigenen en hun (zeldzame) straffen en ontnemingen soms ook, gaan tot in de honderden miljoenen dollars of euro’s (terwijl ze zelf er nog flink aan overhouden), die zijn pas echt interessant en die zijn pas echt bedreigend voor onze nationale en internationale besluitvormingsprocessen. Dit artikel gaat vooral over het grote geld! Deel twee wordt op woensdag 16 januari aanstaande op dit platform gepubliceerd.

Dit artikel gaat bijvoorbeeld ook over het bedrijf dat honderden miljoenen betaalt om strafvervolging te voorkomen, of dat voor 1,4 miljard euro aan straf beboet wordt plus ontneming(en) om onrechtmatig gemaakte winst via de rechter aan de staat te betalen. En daar eigenlijk helemaal geen last van heeft.

Dit artikel gaat over een wereldeconomie die in 2002/3 een omvang bereikte van 33 triljoen (12 nullen; triljoen = miljoen maal miljoen) Amerikaanse dollars en die toen – zoals de Wereldbank stelde – aan corrupte betalingen 1 triljoen kwijt was, 3%. Nu is de wereldeconomie 70 triljoen dollar waard en als die 3% nog steeds geldt (en die inschatting klinkt bepaald niet als overdreven hoog), dan gaat het om corrupte betalingen in de orde van grootte van totaal 2,3 triljoen dollar (2300 x 1 miljard). Dat krijgen die politieman, medisch assistent en kleine ambtenaar niet voor elkaar. Toch zorgen zij er wel voor dat een land gezien kan worden als corrupt, zoals bijvoorbeeld Rusland of Nigeria, of als niet-corrupt, zoals bijvoorbeeld Denemarken of Nederland. Dat ervaren wij immers elders zelf of voelen het hier niet aan den lijve.

Afgezet tegen de 1 miljard (een fractie van dat totaalbedrag van 2,3 triljoen) die in Maleisië verdwijnt omdat een minister-president wat te goed voor zichzelf en zijn familie zorgt, is dat ineens niet zo veel meer. Dat geldt ook voor Rusland wanneer in 2005 een jaartotaal aan omkopingsgeld vermeld wordt van 240 miljard dollars. Op dat moment gelijk aan het totale staatsbudget. Een andere bron voor Rusland geeft (ook voor 2005) een bedrag aan van 316 miljard dollars, 71 procent van het Bruto Nationaal Product. Eigenlijk niet eens zulke hoge bedragen voor een groot land als Rusland, die echter wel goed aantikken als de absolute bedragen in perspectief worden gezien van respectievelijk het staatsbudget en het Bruto Nationaal Product.

Enerzijds dus zware lasten, echter in verhouding tot de totale wereldeconomie bedragen waarmee te leven valt. In elk geval weten we al dat een bank die een boete moet betalen van 775 miljoen euro *(1), niet meteen omvalt. Dat bedrag is zelfs minder dan de kwartaalwinst en voor het jaartotaal van de balans speelt het al nauwelijks meer een rol. Binnen de bank (maar wel goed in het verborgene) wordt dit ongetwijfeld slechts gezien als een bedrijfsrisico dat verkeerd heeft uitgepakt. ‘Jammer’. De eventuele boete en ontnemingskosten waren mogelijk reeds ingecalculeerd voorafgaand aan de criminele handelingen waaraan dik verdiend kon worden, en de top verantwoordelijke kan gewoon blijven zitten.
Let ook op de woordkeus in het NRC-citaat weergegeven in voetnoot 1: ‘structurele overtreding van de antiwitwaswetgeving’. Ik benoem dat hierboven enkele regels hoger gewoon als wat het is ‘criminele handelingen’. Daar kreeg de bank dan ook straf voor van de rechter. De NRC gebruikte een ‘witwassende’ woordkeus.

De Franse Sociéte Génerale

Een andere bank die niet omviel ook al moest recent $1,34 miljard betaald worden aan boetes en ontnemingen is de in Parijs gevestigde Franse bank Société Générale SA (SocGen), zo berichtte Richard L. Cassin, de uitgever en redacteur van het FCPA Blog op dinsdag 20 november 2018. De wetsovertredingen (handelingen in strijd met sancties opgelegd betreffende Cuba, Iran en Soedan) begonnen in 2003 en duurden voort tot 2013.

Daar bleef het echter niet bij. De bank betaalde ook nog eens $95 miljoen aan het Department of Financial Services (DFS) van New York voor anti-witwas overtredingen. In juni 2018 legde het Amerikaanse Ministerie van Justitie (DOJ) nog een straf op van $565 miljoen voor wetsovertredingen in Libië waarvan de helft toekwam aan het Franse Parquet National Financier. Ook in juni moest voor vervalsing van de LIBOR-wisselkoersen $275 miljoen betaald worden aan datzelfde Ministerie van Justitie en $200 miljoen aan de Commodity Futures Trading Commission.

De RABO-bank zat ook diep in deze ‘business’ *(2). De bank betaalt 774 miljoen euro *(3). De meest opmerkelijke stelling op de eigen website van RABO is nr. 6: in mijn woorden Het Bestuur wist van niks; in de eigen bank-taal: ‘Top management was neither involved nor aware of inappropriate conduct’. Mijn vertaling: ‘De topbestuurders waren noch betrokken bij noch zich bewust van ongepast gedrag’. Een gevalletje van ‘horen, zien en zwijgen?’

Afgezien van de geldstraffen kreeg de SocGen van de Fed (Federal Reserve Board) de verplichting opgelegd een intern programma te lanceren om wereldwijd ervoor te zorgen dat binnen de bank het gedrag in overeenstemming komt met de regels. (Merkwaardig! Die verplichting is er toch ook zonder dat de rechter die specifiek nog eens een keer moet opleggen?). De bank mag ook personeel dat betrokken was bij deze criminaliteit niet in dienst houden of opnieuw in dienst nemen, of hen vasthouden als consultant of contractant. En de Bank zegde toe de Fed en andere betrokken instellingen te helpen bij onderzoek naar personen betrokken bij de misdragingen *(4). Ook de RABO-bank belooft beterschap.

Het U.S. Treasury’s Office of Foreign Assets Control (OFAC), ook betrokken bij de afwikkeling van al deze zaken betreffende de bank, legde vast dat SocGen vrijwillig zelf gekozen had voor het publiek maken van de opgelegde straffen. De CEO (Chief Executive Officer) van de SocGen, Frédéric Oudéa, erkende de tekortkomingen die bekend werden met al deze straffen en regelingen en meldde tevens dat samen was gewerkt met de autoriteiten ter oplossing van deze zaken. En ‘zich uitsprekend over de toekomst’ zei hij ‘ons doel is een betrouwbaar partner te zijn’. (Het zal toch niet waar zijn).

Wordt onze beeldvorming van corruptie bepaald door deze enorme bedragen, of wordt het gedragen door de WB-melding vanuit Mexico dat ‘gemiddelde zakenkosten door corruptie met acht procent omhooggaan?’ Of een gelijksoortig gegeven afkomstig uit Oeganda dat ‘gemiddeld elk huishouden 6,9 procent van het inkomen aan corrupte betalingen kwijt is?’ Dan gaat het wel om betrekkelijk kleine bedragen (‘petty corruption’ – ‘peanuts’) per huishouden, maar wel om zeer veel huishoudens en dus uiteindelijk om veel geld. Het is voor mij duidelijk dat de zogenaamde ‘kleine corruptie’ ongetwijfeld het meeste bijdraagt aan de ‘beeldvorming’ van corruptie. Dat is wat in de publieke opinie doordringt, ‘iedereen voelt het direct in de eigen portemonnee’. En omdat iedereen het ziet en voelt komt het dan in de ‘perceptions’-index. Dat de bank zich misdraagt gebeurt op afstand, haast onmerkbaar voor de om zijn opinie gevraagde medeburger. Bovendien, die bankier kom je nooit tegen. ‘Naming and shaming’ helpt dus niet.

Corruption Perceptions Index

Op 29 januari 2019 zal Transparency International (het internationale secretariaat in Berlijn) de editie 2018 publiceren van de Corruption Perceptions Index (CPI-2018). Reden genoeg om alvast even vooruit te kijken, al was het maar om kennis te nemen van de score die Nederland nu behaalt en die de basis levert voor de plaats die Nederland krijgt in de 2018-wereldranglijst van rond 175 landen.

Het is nu al voorspelbaar dat Nederland wel weer zal behoren tot de besten zoals dat steeds het geval is geweest in alle vorige edities. De ING witwaszaak zal daar weinig aan veranderd hebben, noch is te verwachten dat Nederland daalt op de CPI-lijst vanwege de publicatie van ‘Vriendjespolitiek, fraude en corruptie in Nederland’ door Bart de Koning *(5). De score die Nederland behaalt bij TI weerspiegelt niet ‘de honderden grote en kleine fraudezaken die Nederland geteisterd hebben en nog teisteren’. Die fraudezaken worden wel gezien en beschreven door Bart de Koning, maar kennelijk niet door de informanten die TI rechtstreeks dan wel onrechtstreeks informeren over hun ‘percepties’ van corruptie. En beïnvloeden dus niet de Nederlandse score. Hoera, Nederland is vrijwel corruptie-vrij.

Die scores worden opgebouwd uit de gerapporteerde resultaten van tussen de tien à vijftien verschillende wereldwijde onderzoekingen die zich richten op het vaststellen van aanwezigheid van corruptie in vrijwel alle landen van de wereld. Die bronnen maken elk voor zich een score-ranglijst. In die onderzoekingen worden mensen benaderd met vragen (‘surveys of businesspeople and expert assessments’ in de TI-toelichting op de CPI-2017) die gericht zijn op hun eigen ervaringen en gedachten over de aanwezigheid van corruptie in hun naaste omgeving en hun opvattingen over hoe dat elders ligt. Vandaar ook het woord ‘percepties’ in de naam van de CPI. De TI-scorelijst is uitdrukkelijk niet gebaseerd op feiten. De rapportage door TI laat daarover geen enkele twijfel toe. TI zegt het zelf.

Het ontbreekt ons kennelijk aan bekendheid van ‘corrupte hardwerkende Nederlanders’ (onderwijzers, ziekenbroeders, ambulancechauffeurs, enz., en niet te vergeten wethouders en kleine ambtenaren) die met kleine corrupte bedragen al tevreden kunnen worden gesteld, en die zouden kunnen bijdragen aan een beeldvorming over Nederland als corrupt land, terwijl we genoeg corruptie zien passeren via banken (het ‘witwassen van miljarden door ING’) en brievenbusfirma’s (louche transacties in allerlei belastingparadijzen) die ook niet wordt opgemerkt en vermeld door de informanten die betrokken zijn bij de onderzoekingen naar corruptie waarvan de rapportages bijdragen aan de CPI-berekeningen.

Het wordt overigens steeds onbegrijpelijker dat de Corruptie Percepties Index, die nu al sinds 1995 jaarlijks wordt gemaakt en gepubliceerd, en waarvan vrijwel alle academische onderzoekers van het corruptie-verschijnsel in de wereld vinden dat die index niet deugt, toch blijft uitkomen en zijn grote invloed blijft behouden op beleid en bestuur.

De reputatie-schade in wetenschappelijke kring die Transparency International (TI) oploopt doordat het dit onvolwaardig product blijft maken en publiceren, wordt kennelijk voldoende goed gemaakt door de voordelen die TI geniet als organisatie die hier achter zit. Des te meer onbegrijpelijk omdat het welbekende TI als Niet-Gouvernementele Organisatie (NGO) dit niet nodig heeft omdat het overigens zeer veel welverdiende achting in de wereld geniet voor de wijze waarop het zich inzet in de strijd tegen corruptie en voor integriteit.

Die voordelen zijn dan voornamelijk de publicitaire aandacht die TI verwerft met de CPI in de media (het wordt beschouwd als het ‘vlaggenschip’ van de TI-activiteiten), en de waardering van landen, politici, regeringen en bedrijven die er wel in geloven, al is het maar omdat ze hoog genoeg op de lijst staan. Die waardering blijkt onder andere uit de financiële steun die komt van regeringen (onder andere Nederland) en enkele grote bedrijven (onder andere Shell), zonder welke TI niet zou kunnen voortbestaan. Hoe ‘corrupt’ is eigenlijk deze samenhang tussen classificering en financiering?

Deel twee van dit artikel verschijnt op 16 januari aanstaande.

De auteur van dit artikel is voormalig staatssecretaris, Dr. Michel van Hulten. Hij kan bereikt worden via michel@vanhulten.com
Dit artikel is als eerste gepubliceerd in Civis Mundi, nummer 75. 

www.civismundi.nl

Voetnoten

* (1) NRC, 30 november 2018, p. E3, onder de titel ‘Banken, DNB-directeur: Als ik een boef was, zou ik me rot lachen’ volgt kort samengevat wat kennelijk momenteel ‘normaal’ is. ‘In september [2018] kocht ING voor 775 miljoen euro strafvervolging af vanwege structurele overtreding van de antiwitwaswetgeving. Van 2010 tot en met 2016 was de interne organisatie er zo slecht op orde dat criminele klanten hun miljoenen “nagenoeg ongestoord” konden witwassen.’ En: ‘Volgens de aanklagers heeft de bank [Deutsche Bank] meer dan negenhonderd klanten geholpen met het opzetten van offshore-bedrijven, onder meer op de Britse Maagdeneilanden. Klanten konden zo honderden miljoenen aan illegaal verkregen geld wegsluizen.’ En: ‘De naam van Deutsche Bank viel onlangs al herhaaldelijk in de grote witwaszaak rondom Danske Bank, waarbij voor zo’n 200 miljard euro aan verdachte betalingen via Estland wordt onderzocht.’ Alle drie deze landen, Denemarken, Duitsland, Nederland, staan in het top echelon van de TI-benoemde vrijwel corruptievrije landen.
* (2) https://www.rabobank.com/en/float/libor/index.html
* (3) Op de eigen RABO0-website luidt de eigen tekst: ‘Rabobank has entered into settlement agreements with various authorities in connection with their investigations into Rabobank’s historical Libor and Euribor submission processes and will pay a total of approximately EUR 774 million’. Het woord ‘boete’ of ‘straf’ komt niet voor.
* (4) https://www.federalreserve.gov/newsevents/pressreleases/enforcement20181119a.htm: ‘The Federal Reserve’s order also prohibits Société Générale from re-employing the individuals involved in the past actions or retaining them as consultants or contractors, and will require the firm to fully cooperate, and provide substantial assistance, in any ongoing investigations related to the individuals involved in the misconduct in this case.’
* (5) Bart de Koning, Vriendjespolitiek, Fraude en corruptie in Nederland, AUP imprint van Amsterdam University Press, 337 pp, 2018, ISBN 978 94 6298 349 6, €21,99. Openingszin van dit boek: ‘Wie zich verdiept in de honderden grote en kleine fraudezaken die Nederland geteisterd hebben en nog teisteren, […]’.

 



  • Paul Duinkerken

    Dit artikel geeft heel duidelijk weer dat de toon aan de top bepalend is. Een regeringspartij met de meeste integriteitskwesties zet de toon. Bestrijding van corruptie heeft duidelijk geen prioriteit van laatste kabinetten, ze bezondigt zich zelfs aan nepotisme – zie voorstel van kabinet om gevallen politici te benoemen op belangrijke functies. De overheid bevordert zelfs de fraudemogelijkheden door slechte wetgeving. Daardoor kunnen met name grote fraudeurs met dure advocaten (en old boys netwerk) door de mazen zwemmen. De onschuldige burger struikelt over onduidelijke wetsbepalingen terwijl ze niet frauderen. Niets voor niets wordt de Fraudewet (officieel “Coordinatiewet Sociale Verzekeringen) niet meer uitgevoerd door UWV.
    Het is vreemd dat de top van frauderende bedrijven kan blijven zitten, terwijl ze formeel en functioneel verantwoordelijk kan worden geacht voor grote fraudes als bijv Libor, rentederivaten en bijzonder beheer. Formeel omdat ze net zo eindverantwoordelijk is als een Minister in politieke kwesties. Functioneel verantwoordelijk omdat de leiding verplicht is tot het opzetten en laten werken van een adequate interne informatieverschaffing en effectief intern toezicht. In vaktermen: de top heeft gefaald in voldoende opzet en werking van Administratieve Organisatie en Interne Controle. Op zich logisch: als bij een bank dubbele petten zijn toegestaan (CFRO Bruggink, teamleiders Bijzonder Beheer) is te verwachten dat WBC-medewerkers ongestoord hun gang kunnen gaan.

Geef uw mening

Your email address will not be published. Required fields are marked *